Emri Norman Betyn, q nuk sht i panjohur pr t gjith kinezt, u radhit n krye t lists s "10 miqve ndrkombtar t Kins", q u vlersuan koht e fundit. Ky doktor kanadez n luftn e rezistencs s popullit kinez kundr pushtuesve japonez dha kontribut t shquar, duke e ln jetn e tij n tokn kineze. Gjat dhjetra vjetve populli kinez e ka kujtuar dhe e kujton gjithnj kt hero. Po n vendlindjen e tij Kanada, a e mbajn mend njerzit ashtu si ne kt doktor q ka dhn kontribut aktiv pr miqsin kino-kanadeze? Pak koh m par korrespondentt e radios son n Amerikn Veriore, Han Shu dhe Wang Shanshan intervistuan punonjsit e Shtpis Prkujtimore t Betyn-it n Kanada.
Shtpia Prkujtimore e Betyn-it ndodhet n Gravenhurst t Ontario-s n Kanada. Ajo sht vendlindja dhe shtpia muze e Betyn-it. Drejtori i ksaj shtpie, Skott Davidson tregoi se n vitin 1973 qeveria federale e Kanadas e bleu kt shtpi, e cila si Shtpia Prkujtimore e Betyn-it n Kanada u hap zyrtarisht pr publikun n vitin 1976. Qysh nga ajo koh, n kt shtpi vijn pandrprer njerzit pr homazhe pr Betyn-in. Drejtori Davidson tha:
"Shtpia Prkujtimore do vit trheq mesatarisht 11 mij vizitor. Gjat mbi 10 vjetve t kaluar, kjo shifr ishte gjithnj shum e qndrueshme. Ndr ta 45% jan vizitort q vijn nga Kina. Ata vijn ktu pr t'i br homazhe Betyn-it. Kina sht vendi ku u flijua ai. Pr kt arsye, kinezt krkojn t vijn pr t vizituar vendlindjen e tij n Kanada."
Norman Betyn-i lindi n vitin 1890 n familjen e peshkopit n Gravenhurst. Pas diplomimit t tij n Institutin e Mjeksis pran Universitetit t Toronto-s, ai la pas jetn e rehatshme dhe u hodh n luftn antifashiste. N nntor t vitit 1935, Betyn-i hyri at koh n Partin Komuniste t Kanadas. Pas shprthimit t lufts s rezistencs s popullit kinez kundr pushtuesve japonez, pr t prkrahur shtjen lirimtare t popullit kinez, n mars t vitit 1938 ai u drgua nga Partia Komuniste e Kanadas dhe Partia Komuniste e SHBA-s dhe shkoi n Yanan t Kins, n krye t nj ekipi mjeksor t prbr nga kanadez e amerikan. Gjat qndrimit t tij n Kin, Betyn-i ia dedikoi forcn prmirsimit t puns mjeksore t reparteve ushtarake kineze dhe puns shptuese n terrenet e lufts, duke mjekuar e shptuar t plagosurit nga vdekja. N nj rast, pr dy dit e dy net ai kreu 71 operacione me radh pr t plagosurit. N vitin 1939, gjat nj operacioni Betyn-i pa dashur u infektua dhe m 12 nntor vdiq n Kin nga septicaemia. Pr dhjetra vjet, aktet heroike t Betyn-it i kan prekur kinezt brez pas brezi. Punonjsja e Shtpis Prkujtimore t Betyn-it. zonja Zhang Kun i ka ndjer vet ndjenjat e respektit t vizitorve ndaj Betyn-it. Ajo tha:
"T gjith njerzit vijn ktu me ndjenjat e respektit. Ata n prgjithsi kan njohuri Betyn-in, q dha kontribut t madh pr Kinn. Ata vijn ktu pr t kryer nj dshir, q t shohin vendlindjen e doktorit t madh n zemrn e tyre. Prandaj vijn ktu duke treguar nj respektim t lart. Edhe ne ndihemi sikur jemi objektet e tyre pr t shprehur falnderime, sepse na konsiderojn si t afrmit e Betyn-it dhe jemi t respektuar prej tyre."
Zhang Kun tha se Betyn-i sht si nj ur e rndsishme e miqsis midis Kins dhe Kanadas. Me t prmendur emrin e Betyn-it, reagimi i par i njerzve ishte se ai sht "miku kinez nga Kanadaja". Drejtori i ksaj shtpie prkujtimore Davidson u shpreh se pr vetm dy vite q qndroi n Kin, kontributi i dhn prej Betyn-it pr miqsin kanadezo-kineze sht i pashlyeshm.
Davidson tha: "N nj shkall t madhe miqsia midis Kins dhe Kanadas sht zhvilluar nga ai artikull i Mao Ce Dun-it n kujtim t Betyn-it dhe prej tij t gjith kinezt e njohn Betyn-in. Qysh ather Kina dhe Kanadaja kan botuar shum libra lidhur me t. Miqt e mi kinez m treguan se faktet q i mbajn mend fort kinezt, jan se Betyn-i mund t kalonte nj jet t rehatshme n Kanada dhe mund t siguronte t ardhura t mira nga profesioni i nj mjeku, por ai zgjodhi largimin nga Kanadaja, duke shkuar n nj vend ku kishte m shum nevoj pr t. Kinezt e falnderuan shum at q pa prfillur rreziqet, duke ln pas jetn e rehatshme, erdhi n Kin pr t'i ndihmuar t tjert dhe m n fund dha jetn e tij. Nj figur e till dha kontributin pr miqsin kanadezo-kineze."
Hapja e Shtpis Prkujtimore t Betyn-it shrben si dshmi e gjall e zhvillimit t miqsis kino-kanadeze. N tetor t vitit 1973 gjat vizits n Kin kryeministri kanadez Pierre Elliott Trudeau u prek nga aktet heroike t doktor Betyn-it dhe nga vendi i lart q ai zinte n zemrn e popullit kinez, prandaj vendosi q me fondet e saj, qeveria ta blinte shtpin muze t Betyn-it pr formimin e Shtpis Prkujtimore t Betyn-it. Pas hapjes s ksaj shtpie, gjithnj e m shum kanadez e kan njohur Betyn-in. N vitin 1996 vendi i lindjes s Betyn-it u prfshi n listn e vendeve monumentale historike shtetrore t Kanadas. Dhe n vitin 1998, emri i Betyn-it u prfshi n librin e personazheve t njohura mjeksore t Kanadas. Drejtori i ksaj Shtpie Davidson tha me krenari:
"Nj shembull sht q para disa vjetve, Kompania e Transmetimeve e Kanadas zhvilloi nj veprimtari t vlersimit t kanadezve m t mdhenj, duke zgjedhur qindra kandidat, pr n listn e 100 personave t par Betyn-i ishte n vendin e 26-t."
Gjat intervists, drejtori Davidson prmendi n veanti se sivjet sht 70-vjetori i vdekjes s Betyn-it. Koha kaloi shpejt, por qoft n Kin, n Kanada, apo n gjith botn nuk do t harrohet nj hero i till. Kushtuar dits s vdekjes s Betyn-it, Kina, Toronto e Montreali i Kanadas, si dhe Spanja do t organizojn veprimtari prkujtimore.
Davidson tha: "M 12 nntor do t organizohet veprimtaria ndrkombtare lidhur me kujtimin e Betyn-it. Kt veprimtari e propozuam ne, por n t do t marrin pjes aktive edhe Instituti i Mjeksis Ushtarake t Shijiazhuang-ut t Kins dhe pala spanjolle. Kujtimet pr Norman Betyn-in n kto vende jan ende shum t freskta."
Fakti q e ka gzuar m shum drejtorin e Shtpis Prkujtimore t Betyn-it, Davidson, sht se gjithnj e m shum t rinj e t reja kan dshir ta njohin Norman Betynin. Ky ka ngjallur shum entuziazmin e punonjsve t Shtpis Prkujtimore t Betyn-it. Ata shpresojn se prpjekjet e tyre do t'i bjn njerzit ta njohin Betyn-in n mnyr m t gjithanshme dhe m t vrtet dhe t'i trashgojn brez pas brezi aktet e Betyn-it.
(Drita-Daming )
