T katr shpikjet e mdha n lashtsin e Kins – baruti, busulla, mjeshtria e brjes s letrs dhe shtypshkrimi – ishin shpikje t rndsishme, t cilat tashm jan t njohura n mbar botn e q simbolizojn shkalln e zhvillimit tekniko-shkencor, si dhe t qytetrimit t Kins s lasht. Por njeriu q bri t mundur q bota perndimore t'i njihte t katr kto shpikje t mdha t Kins dhe t'i ndryshonte krejtsisht mendimet e saj lidhur me shkencn e teknikn, madje edhe qytetrimin e Kins s lasht, ishte nj anglez, Jozef Nidham. Pr ta njohur kt personazh, pak koh m par korrespondentt e radios son n Angli Li Ningjing dhe Zhang Zhe vizituan Institutin "Jozef Nidham" pran Universitetit t Kembrixhit. Tani ju ftoj t dgjoni korrespondencn me titull: "Jozef Nidhami i bri t njohura n mbar botn shkencn e teknikn e lasht t Kins."

Instituti "Jozef Nidham" i Universitetit t Kembrixhit ndodhet n nj qoshe t qet n Kembrixh t Anglis, e gjith arkitektura e tij sht me pak ngjyr orientale. Brenda tij kudo shihen pajisje e mobilie me elemente t kulturs kineze. Drejtori i Institutit "Jozef Nidham", profesori Kristofer Kullen, u tha korrespondentve tan se studimet mbi Jozef Nidhamin kan sjell ndryshime t mdha n qndrimin e qarqeve shkencore t bots ndaj shkencs e tekniks, si dhe qytetrimit t lasht kinez. Ai tha:

"Kt ver shkova n Budapest t Hungaris, ku mora pjes n nj konferenc mbi historin e shkencs e tekniks ndrkombtare. N kt konferenc pati shum diskutime lidhur me zhvillimin tekniko-shkencor t Kins. Para 50 vjetve diskutimet nga shkenctart perndimor rreth zhvillimit tekniko-shkencor t Kins do t ishin me siguri nj gj shum e uditshme. Madje edhe sikur t kishte njerz q t pyesnin dijetart kinez se far kontributi kishte dhn Kina pr zhvillimin tekniko-shkencor t bots, ata mund t prgjigjeshin: 'Ne nuk kemi dhn ndonj kontribut', madje do t shkruanin edhe artikuj pr shtjellimin e shkakut pse nuk kishte nevoj pr zhvillimin tekniko-shkencor n historin kineze. Pra, nga ky prizm Jozef Nidhami ndryshoi shum gjra."

Jozef Nidhami lindi n vitin 1900 n nj familje intelektuale angleze dhe u diplomua n Institutin Kaius t Universitetit t Kembrixhit. N vitet e para ai gzonte prestigj t lart n studimet biokimike. N vitin 1941 Nidhami, q kishte prej kohsh interes t madh pr historin tekniko-shkencore t Kins, u drgua nga Kshilli i Kulturs Britanike n Kin, ku u b drejtori i Zyrs s Bashkpunimit Shkencor Kino-Britanik. Megjithse shprtheu lufta e rezistencs s popullit kinez kundr pushtuesve japonez, Jozef Nidhami nuk trembej para rreziqeve dhe brenda disa vjetve la gjurm npr krahinat e ndryshme t Kins, ku hetoi sukseset tekniko-shkencore dhe kulturore t Kins s lasht, si dhe koleksionoi librat prkats tekniko-shkencor kinez. Si tregoi profesori Kullen, Jozef Nidhami, q ishte zhytur n shkencn e teknikn dhe kulturn kineze, pasi u kthye n Kembrixh, ua kushtoi pothuajse gjith jetn e vet akademike studimit dhe shkrimeve mbi historin e zhvillimit tekniko-shkencor t Kins s lasht. M n fund doli n drit vepra e tij e madhe studimore: "Shkenca e qytetrimi n Kin".

Profesori Kullen tha: "Pasi u kthye n Universitetin e Kembrixhit, ai kishte nj mendim pr shkrimin e nj sr vllimeve mbi historin e qytetrimit dhe shkencs e tekniks s Kins, ku t paraqiteshin shkurtimisht zhvillimet e Kins n fushn shkencore, teknike dhe mjeksore. Por pasi filloi kt pun, me shtimin gjithnj e m shum t t dhnave t mbledhura prej tij, ai filloi t kishte vetbesim se ishte i vetmi njeri n gjendje t shkruante kto vepra asokohe n Perndim. Prandaj numri i vllimeve nisi t shtohej gjithnj e m shum, derisa n kohn e botimit t tyre arriti n 28. Prej ktyre veprave njerzit e bots mund t njihen me kontributet tekniko-shkencore t Kins para kohve moderne pr historin tekniko-shkencore t gjith njerzimit."

Profesori Kullen u shpreh se ndihmesa pr botn e librit "Shkenca e qytetrimi n Kin" prfshin dy an: njohjen nga bota t gjendjes s zhvillimit tekniko-shkencor t Kins dhe njohjen nga kinezt t nivelit t vet tekniko-shkencor.

Shkrimtari anglez Simon Uinester n vitin 2008 botoi librin e ri biografik mbi Jozef Nidhamin me titull: "Njeriu q e do Kinn". Ai e vlerson kshtu Jozefin:

"Jozef Nidhami sht njeriu q ka ngritur urn. Para shfaqjes s Jozefit bota perndimore nuk e prfillte fare Kinn, por Jozef Nidhami ka ngritur ura t mjaftueshme q qndrimi i Perndimit ndaj Kins t shndrrohej nga mosprfillja n respekt."

N vitin 1995 Jozef Nidhami vdiq n moshn 94-vjeare. Profesori Kullen q ka punuar s bashku me t n kohn e pleqris, tregoi prshtypjet e kolegve pr Jozefn.

Ai tha: "T gjith ndienin se n karakterin e tij kishte dy lloje forcash. Ai ishte nj njeri pr t cilin t tjert ushqenin dashuri dhe besnikri t madhe, sepse ishte entuziast dhe miqsor. Por nga ana tjetr ai ishte nj njeri q prfshihej plotsisht n punn e vet. Nse ishe besnik ndaj tij, duhej ta ndihmoje edhe n punn e vet. Si t gjith njerzit q kan arritur suksese kolosale, ti mund t thuash se ai ishte i ftoht dhe pa mshir, ai ua kushtoi t gjitha energjit puns studimore, madje refuzonte msimdhnien, sepse gjithka n jetn e tij duhej t'u shrbente studimeve dhe shkrimeve t tij."

Profesori Kullen tha n mnyr metaforike se, nse ti e pengoje n rrugn e vet, Jozefi i lart me siguri do t t shtynte me forc. M n fund profesori Kullen ritheksoi miqsin e Jozeft ndaj Kins.

"M duket se, n Kinn e athershme n mes t zjarrit t lufts, ai, Jozefi, pr punn nuk e prfillte fare sigurin vetjake, duke hasur shum pengesa e vshtirsi. Kishte raste q, sapo largohej nga nj vend, pas disa orsh ushtria japoneze arrinte n at vend. Ai me energjin e gjith jets s vet u mor me studimet pr Kinn, duke u prpjekur t'i paraqiste bots Kinn e njohur prej tij. M n fund bota e ka njohur m mir Kinn, dhe njkohsisht marrdhniet midis Kins dhe bots jan br m t ngushta. Nse kjo nuk nnkupton miqsin ndaj Kins, ather nuk e di se far do t thot miqsi."

Ky sht Jozef Nidhami, njeriu i par q i bri t njohura n mbar botn shkencn e teknikn e lasht t Kins, nj mik i popullit kinez q tregoi besnikri t pakufishme ndaj shkencs. ( Drita-Daming )