Bu 艧ehrin tarihi yok, gelece~i var! SHENZHEN (2)

  2018-12-11 15:41:29  cri

Shenzhen'de bir reklam panosunda yazyor: Bir kez geldiysen Shenzhenli saylrsn! (Laile jiushi Shenzhenren.)

Beijingli, Xianl veya Shanghail olmak iin bu 艧ehirlerde birka ku艧ak kTk salmak, bu 艧ehirlerin 艧ivesini konu艧mak gerekebilir. Ancak 40 yl Tnce kendi halinde bir balk kasabas olan, ilk nazm plan 1982'de karlan Shenzhen'de durum farkl; buras bir proje, sosyal ve ekonomik deneylerin yapld~ bir laboratuvar.

Shenzhen'de ya艧ayanlarn ortak noktas, giri艧imcilik. Shenzhen, 'i艧 kurmak' isteyenlerin kurdu~u bir 艧ehir, bu yTnyle bir i艧 ortam. Di~er yandan trafik kurallarna harfiyen uyulan, kamusal alan kltr geli艧mi艧, otomobilde arka koltukta dahi emniyet kemeri taklan bir kent. Aslnda kimse gerekten ('aslen') bural olmad~ iin, herkes buray ba艧kasyla payla艧may biliyor!

150 yla bedel bir 40 yl!

Jin'de pek ok 'yapay 艧ehir' gTrdm. Bu 艧ehirlerin pek o~unda gerek bir 艧ehrin tm i艧levlerini gTrmek zor, bazlar oktan hayalet 艧ehirlere dTnm艧. Ancak Shenzhen geen 40 ylda ete kemi~e brnm艧. Shenzhen'de The Doors adl Trk restorann i艧leten Nazmi hakl: "Buras 40 yllk bir 艧ehir, ama bu 40 yl, ba艧ka 艧ehirlerin 150 yllk deneyimine bedel!"

1979'da Jin'in ilk Tzel ekonomi bTlgesi olarak belirlenmesinden bu yana Shenzhen'de elbette ok 艧ey de~i艧ti. ĥehir 1979'dan 2017'ye kadar yllk ortalama %23'lk GSYH elde etti. Edirneli gen giri艧imci Nazmi'nin 150 yla bedel dedi~i bu dTn艧m 'Shenzhen Hz' olarak tarihe geti.

Shenzhen bugn (Beijing ve Shanghai kentlerinin ardndan) Jin'in en byk ܲnc GSYH oranna sahip. 2017 ylnda 艧ehrin GSYH'de ilk kez Hong Kong'u gemesi, ayr bir dTnm noktas olarak hatrlanyor. Tabiri caizse, 'Boynuz kula~ geti' dedirtecek bir dTnm noktas. Zira Shenzhen, 1979'da Jin'in ilk Tzel ekonomik bTlgesi olarak belirlendi~inde, Trnek ald~ 'byk a~abey' Hong Kong idi. Shenzhen en ok da Hong Kong'a dayanarak byd.

Shenzhen artk ekonomik byklk olarak kendi ayaklar zerinde duracak bir noktaya gelmi艧 olsa da, Hong Kong'a olan borcunun farknda. Shenzhen Parti Sekreteri Wang Weizhong, Kasm 2018'de Hong Kong Tzel idari amiriyle gTr艧mesinde, misafirini onurlandrmay ihmal etmedi: "Geen 40 ylda Hong Kong'un Shenzhen'e etkisi ok byktü, gelecekte de Hong Kong istikametimizi belirlemeye devam edecek."

Hong Kong is the city we aspire to be top, Shenzhen official tells Chief Executive Carrie Lam as pair bond over special relationship

Dünyanın en yüksek 4. gökdeleni

1978 itibariyle bütün Guangdong eyaletinde modern üretim bandına sahip fabrika bile yoktu; şimdi eyaletin tüm şehirleri bambaşka bir kentsel görünüme sahip. Shenzhen kentinde Shekou'dan Baoan'a uzanan hat boyunca gökdelenler şehir siluetini tayin ediyor.

Bu gökdelenlerden biri olan 599 metre yüksekliğindeki Pingan Finans Merkezi, dünyanın en yüksek 4. gökdeleni konumunda. (1-Burc Halife Dubai 828 metre 2-Shanghai Kulesi 632 metre, 3-Ebrac El-beyt Saat Kulesi Mekke 601 metre)

Shenzhen'in gökdelenleri her akşam saat 7'de ışık şovu sunuyor. Bu 'gökdelen dansı'nı izlemek için en ideal yer Lianhuashan tepesi. Burada reformun mimarı Deng Xiaoping'in bir heykeli bulunuyor. Deng heykelinde yüzünde tebessümle modern Shenzhen'e doğru ilerlemekte; adeta yavrusu gibi besleyip büyüttüğü reform sürecinin 'bekçiliğini' yapıyor...

Shenzhen'in bir diğer başarısı da, kentleşme ve sanayileşme sürecine çevrenin kurban edilmemesi. Shenzhen hava kalitesi bakımından Çin'de en iyi endekslere sahip şehirlerden biri. Şehrin %40'ı ormanlık alan! Shenzhen'de batarya işi yapan genç Türk girişimci Mehmet Türker, çevreye zarar verdiği gerekçesiyle batarya ve benzeri ürünlerin Shenzhen'de üretimine artık izin verilmediğini söylüyor. Mehmet de fabrikasını komşu Dongguan şehrine taşımak zorunda kalmış.

Shenzhen'de doğup büyümüş pek çok şirket Varalarında Huawei gibi devler de var- ya kısmen ya da tamamen Dongguan'a taşınmaya başlamış durumda. Bu, bölgede adı konulmamış bir Shenzhen-Dongguan rekabetini de başlatmış. Shenzhen daha çok tasarım ve inovasyona odaklanırken, 10 binden fazla yabancı yatırımcının bulunduğu Dongguan, eski usul 'Made in China' modeline devam ediyor. Dongguan Wanda Hotel Genel Müdürü Fuat Köroğlu, hotel misafirlerinin yarıdan fazlasının yabancı olduğunu belirtiyor. Dongguan bilhassa İtalyan moda devlerinin üssüne dönmüş durumda, şehirde ciddi bir yerleşik İtalyan nüfusu bulunuyor. 8 milyondan fazla nüfusun %75'iyse göçmen işçiler. Çin bahar bayramı geldiğinde, Dongguan nüfusunun en az %70'i memleketine dönüyormuş! Guangdong eyaletindeki pek çok şehir için durum aynı; Foshan, Guangzhou, Shenzhen gibi şehirlerde nüfusun %60'tan fazlası bahar bayramını geçirmek için uzak memleketlerine gitmek zorunda.

Dongguan in the spotlight: hi-tech comeback for 'factory of the world'?

Guangdong cities empty during Lunar New Year as Chinese migrant workers head home for the holiday

Büyük Körfez Bölgesi (Greater Bay Area)

Shenzhen'in de içinde bulunduğu bölge, Çin ekonomisi için yeni bir atılımın yine öncülüğünü üstleniyor. 36 km uzunluğundaki Hong Kong-Zhuhai-Makao köprüsünün hizmete açılmasının ardından, Büyük Körfez Bölgesi adı verilen ekonomik entegrasyon projesinde dev bir adım atıldı. (Hong Kong ile anakara arasındaki bağları artırmanın hedeflendiği de göz önüne alınırsa, politik yönü de olan bir plan denebilir.) San Francisco, New York ve Tokyo'daki benzer uygulamalardan esinlenilerek 'Greater Bay Area' adı verilen projeyle, inovasyon ve ekonomik büyüme merkezine dönüşecek bölgedeki 11 şehrin toplam ekonomik büyüklüğünün ciddi bir boyuta ulaşması bekleniyor. Büyük Körfez Bölgesi projesinin kapladığı bölgede 70 milyonluk nüfus ve 1,5 trilyon dolarlık bir ekonomi söz konusu. Bu bölgede ticaret engelleri kaldırılarak sınır ötesi ticaretin daha da geliştirilmesi ve tek bir pazar yaratılması hedefleniyor.

Greater Bay Area: Xi Jinping's other grand plan

Neden Shenzhen?

1978 Aralık'ta reform ve dışa açılmanın duyurulmasının üzerinden 7 ay gibi kısa bir süre geçtikten sonra Ağustos 1979'da özel bölgeler oluşturuldu. Shenzhen ülkenin ilk özel ekonomik bölgesi olarak belirlendi. Peki Shenzhen tercihinin sebepleri neydi? Deng ve reformcu kadrolar burada nasıl bir potansiyel görmüştü?

Öncelikle bir kıyı bölgesi olarak Guangdong eyaletinin uluslararası ticaret ve kalkınma için avantajlı bir coğrafi konumu söz konusuydu. Burası zaten Çin'in dünyaya açılan penceresiydi, dinamik ve girişimci bir nüfusu vardı. 1979 yılında Çin'in ihraç ettiği malların %12'si Guangdong'da üretiliyordu; 1980'lerin sonunda ihracat arttıkça her yıl ihraç edilen malların nerdeyse üçte biri Guangdong'dan çıkmaya başladı. (Deng Xiaoping ve Çin'in Dönüşümü, Ezra Vogel)

Hong Kong'a yakınlık, reform sürecinin bu bölgeden başlatılmasının başlı başına sebeplerinden biridir. 1979-1995 yılları arasında Çin'e yapılan doğrudan yatırımların yaklaşık üçte ikisi Hong Kong üzerinden gelmişti. Ayrıca Hong Kong ve Taiwan'da aynı kültürel ve tarihsel arka plana sahip olunan halkların başarılı ekonomik performanslarından faydalanılabilirdi. Güneydoğu Asya'ya göç etmiş Çinlilerin çoğu Guangdong ve Fujian kökenliydi, bu göçmenler bölgeyle olan bağlarını koruyordu, Guangdong'da başlayacak bir ekonomik kalkınma hamlesine pekala sermayelerini getirirlerdi.

Ezra Vogel, Hong Kong'un 1970'lerin sonunda Çin'e Sovyetlerin kesinlikle sahip olmadığı bir şey sunduğunu yazar: Batı'daki son gelişmeler konusunda son derece bilgili olan ve anakarayla aynı dili ve kültürü paylaşan girişimcilerle dolu bir hazine sandığı.

Reformu Shenzhen'den başlatma kararının ardında, trajik ölüm yolculuklarının da hatırı sayılır payı vardır. 1950'lerden başlayarak 1980'e kadar yüzbinlerce Çinli Shenzhen'den Hong Kong'a yüzerek kaçtı. Orada kendilerini daha iyi ekonomik şartların beklediğini düşünmekteydiler. Bu ölüm yolculuğunda onlarca genç boğularak hayatını kaybetti. Deng Xiaoping bu meselenin bir 'güvenlik' meselesi olarak ele alınıp çözülemeyeceğini savunuyordu, bu 'ekonomik' bir meseleydi ve Hong Kong'daki refaha sahip olduklarında bu gençlerin ülkelerini terk etmelerine gerek kalmayacaktı. Öyle de oldu, Shenzhen'deki yeni iş olanakları sayesinde Hong Kong'a kaçan pek çok kişi daha sonra Shenzhen'e döndü.

Shenzhenli olmak...

40 yıllık bir şehirde 'şehir kültürü'nden söz edilebilir mi? Shenzhen'in asıl etkileyici yanı bence bu. İstanbul'da İstanbullu, Roma'da Romalı, Pekin'de Pekinli bulmak, en azından ayırt etmek artık öyle kolay değil; ancak Shenzhen'de yaşayan herkes Shenzhenli olmanın yolunu bulmuş görünüyor. Bu şehirde yaşayan herkesi birbirine bağlayan bir değerler bütünü oluşmuş. Kamusal alan kültürü gelişmiş. Shenzhenli olmak, şehirle kurulan geleneksel aidiyet ve bağların ötesinde, bir şekilde orada bulunmakla ilgili ve şehir sakinlerinin orada bulunma gerekçeleri sıkı sıkıya birbirine bağlı; bu yönüyle Shenzhen bir 'iş ekosistemi'.