12 Hayvanl��Takvim T黵k icad��m��

    莍n yeni y齦��ile ilgili olarak yazd�N齧 iki g黱l黭te, 12 Hayvanl��Geleneksel 莍n Takvimi hakk齨da edindi餴m bilgileri aktar齬ken, akl齧齨 k鳋esinde bir soru vard�� Ger鏸, sadece bir fantezi, veya sanki tarihsel bir bilmece gibi akl齧a tak齦m�\t�� ama zihnimi kurcal齳ordu i�▄:

    12 Hayvanl��Takvim, bir T黵k icad��olabilir mi?

    O g黱l黭te, akl齧a tak齦an soruyu g黱deme dahi getiremezdim. 屈nk��elimde, fikir y黵黷ebilmek i鏸n hi鏱ir bilgi yoktu. Nerede bulabilece餴mi de bilmiyordum.

    Oysa, T黵k k黮t黵 tarihinin e�【z kayna瘕 "Divan-��L黦鈚-it T黵k"te 12 hayvanl��T黵k takviminden s鰖 ediliyormu�� Ger鏸 "Divan-��L黦鈚-it T黵k"��biraz y鼁eysel de olsa incelemi�xi餴m var, ama besbelli, okurken biraz s�N kalm�\齧 ki, bu bilgi akl齧da yer etmemi��

    Prof. Bahaettin 謌el'in "輘lamiyet'ten Evvel T黵k K黮t黵 Tarihi" adl��geni��kapsaml��eserinde bu konuda bilgi verdi餴ni de sanki hay鈒 mey鈒 hat齬l齳ordum. Ne yaz齥 ki, bu de餰rli eser de yan齧da yok. 謞le olunca, aralar齨da ba��olabilece餴ne i�mret etmekten 鰐e bir �qy s鰕lersem, sadece bo��bir malumatfuru�xuk taslamakla kalmayacak, haddini bilmezlik de etmi��olacakt齧. O zaman 鰕le hissetmi�█m.

    G中S躆躗 KABARMAZ MI?

    Oysa �umdi, sonradan edinilmi��bir cesaretle, adeta kendi kendime 琮k�\齳orum: Soruyu dobra dobra sormakta ne sak齨ca olabilirdi!

    12 Hayvanl��Takvim'i kim kimden ald�� Biz mi 莍nlilerden ald齥, onlar m��bizden?

    E餰r biz onlardan ald齳sak, de餴�qn bir �qy yok, zaten yerle�uk a琮klama modeliyle uyum i鏸nde.

    Ama ya onlar bizden ald齳sa!.. G鯧s黰鼁 kabarmaz m齳d�� D��黱senize, 5 bin y齦l齥 kesintisiz tarihi oldu饀 s鰕lenen koskoca 莍n uygarl�N�� k黮t黵黱黱 en temel 鯧elerinden biri olan Geleneksel Takvim'ini T黵klerden alm�\!

    "YET蕢 軲D翫E!"

    莍n yeni y齦��ile ilgili yaz齧��okuyan de餰rli arkada�萁 Dilek Murgul, k�佑� 鏰pl��da olsa bir ara�〣囈a yapm�\ ve 12 Hayvanl��T黵k Takvimi'yle ilgili olarak bulabildiklerini k齭a bir not olarak yazm�\.

    Notunda �� bilgi vard��

    "Ka�sarl��Mahmut der ki: 'Biz �� kitab��yazd�N齧齴da 466 (H.) y齦齨齨 Muharrem ay��idi. Y齦an y齦��girmi�█. Bu y齦 ge鏸p de 467 y齦��olunca at y齦��girecekti. Hesap sana g鰏terdi餴m 鼁ere olacakt齬.' "

    Bazen, insan齨 g鰖黱黱 鰊黱de olan bir �qyi g鰎ebilmesi i鏸n parmakla g鰏terilmesi gerekir. Benim de ancak bu not sayesinde kafama dank etti: Yan齧da kaynak olmasa da internet 鼁erinden baz��bilgilere ula�mmaz m齳d齧? Evet, internetten ancak par鏰 par鏰 ve belirli bir sistematikten yoksun bilgi toplanabilirdi, ama olsun!.. Gene de belli bir fikir sahibi olabilir, bu takvimin bir T黵k icad��oldu饀 d��黱cesinin ciddiye al齨齪 al齨amayaca瘕na ili�win kabaca bir kanaat edinebilirdim. Pek 鏾k kez oldu饀 gibi, gene internet yeti�qcekti imdada.

    KA轌ARLI MAHMUT'TAN 軳TERNET 諲G諶躍��

    Aman Allah'齧! 輓ternette �啢le 黶t黱 k鰎��biraz bilgi bulurum derken nelerle kar�莿a�〣j... Me餰r, s齥齨t��bilgiye ula�yakta de餴l, o bilgi tufan��i鏸nde yolunu bulmaktaym�\. 輓terneti "bilgi vererek, bilgi y�Narak, bilgiye bo餫rak bilgisiz b齬akma arac�� olarak tan齧layanlar齨 ne kadar hakl��oldu饀nu bir kez daha g鰎d黰. Varl�N齳la ilgili bilgiyi gene arkada�萁 Dilek'e bor鏻u oldu饀m bir beyitte, b鼀黭 bilge Ka�sarl��Mahmut "internet 鏰瘕"n��bin y齦 鰊ce �啢le 鰊g鰎m��:

    "Bulgak 鰇�� bolsa ka鏰n biliging yiter

    Yang�mk telim sayrap an��tamgak kakar"

    Yani:

    Kar�\齥l齥 鏾k olursa bilgin kaybolur

    M齴m齴 鏾k s鰕lerse 鏴nesi yorulur.

    ESR翿INI 軳TERNETTEN ALDIM, 茿LDIMSA DA M蜶��MALI 茿LDIM

    Neyse, epey u餽a�菘 bir hayli ay齥lama yapma bahas齨a bir fikir edinebildim. G黺enilmeyecek bilgileri d�\ar齞a b齬akma 鏰bamda tamamen ba�mr齦��oldu饀m iddias齞an uzak durarak, bu fikri payla�yak istiyorum.

    謓ce vurgulamak istedi餴m bir nokta var: 輓ternetten ald�N齧 bilgiler, kaynak g鰏terilmeksizin birbirini tekrar etti餴 i鏸n, benim de ba餷ant��vermemin bir anlam��yok. Bunlar��bulmak isteyen herkes arama motoruna "12 Hayvanl��T黵k Takvimi" yazarak ula�mbilir. Estetik de餰r olarak uza瘕ndan bile ge鏴meyeceklerini ak齦da tutarak s鰕lersek, bu bilgilerin 鏾饀, 辝yh Galip'in Mesnevi i鏸n dedi餴 gibi, "m顁��mal�� olmu�� Ancak 鏾k 鰖g黱 bir bilgi varsa ve "Divan-��L黦鈚-it T黵k" veya "G鰇t黵k Yaz齮lar�� gibi temel kaynaklara g鰊derme yap齦齳orsa, bunlar��di餰rlerinden ay齬mak i鏸n belirtiyorum.

    ANON軲 翷軲LER

    Edindi餴m fikrin dayana瘕 olan bilgilere gelince:

    12 Hayvanl��Takvim'i, Orta Asya'dan Tuna boyuna kadar geni��bir alanda ya�myan b黷黱 T黵k boylar��kullanm�\. Bir internet sitesinde, kaynak belirtilmeden, "輘lam-T黵k 鈒imlerinin" bu on ikili sisteme "Tarih-i T黵ki", "Tarih-i H齮ay" ve "Uygur" veya "Sal-i T黵kan", yani "T黵k y齦�� dedikleri s鰕leniyor. Bu 鈒imler kim, belli de餴l. Gene herhangi bir kaynak olmadan �� bilgiler aktar齦齳or:

    Bu takvimde D黱ya'n齨 鰉r��3.600.000 y齦d齬; bu s黵e 360 ven'dir; 1 ven 10.000 y齦d齬; 12 y齦 1 devirdir; 1 y齦 12 ayd齬; 1 ay 4 hafta ve 30 g黱d黵.

    12 HAYVANIN H軰耏ES��

    Takvimin k鰇eni ve y齦lar齨 s齬as齨齨 belirlenmesiyle ilgili olarak, Ka�sarl��Mahmud (I, 345) kayna瘕 verilerek aktar齦an bilgileri de 鰖etleyeyim:

    T黵k hakanlar齨dan biri, kendisinden birka��y齦 鰊ce ge鏼i��olan bir sava�菝 kesin tarihini 鯧renmek istemi�� Ama yap齦an hesapta, sava�菝 y齦��tam olarak bulunamam�\. Bunun 鼁erine hakan 鰖el bir kurultay toplam�\ ve �啢le demi�� "Biz bu tarihi saptamakta nas齦 yan齦d齳sak, bizden sonra gelecek olanlar da yan齦acakt齬. 謞leyse, biz �umdi g鯧黱 on iki burcu ve on iki ay say齭齨ca her y齦a birer ad koyal齧. Say齦ar齨��bu y齦lar齨 ge鏼esiyle belirleyelim. Bu aram齴da unutulmaz bir antla�ya olarak kals齨." 謓eri kabul edilmi�� Bunun 鼁erine Hakan ava 琮km�\ ve yaban hayvanlar齨齨 "Il齭u"ya do餽u s黵黮mesi emrini vermi�� "Il齭u", b鼀黭 bir 齬makm�\. Halk hayvanlar��s齥�\t齬arak suya do餽u s黵m��. Baz��hayvanlar suya at齦m�\. Onikisi suyu ge鏼i�� Her ge鏴n hayvan齨 ad�� bir y齦a verilmi�� Hayvanlardan birincisi "S�Egan", yani s�Ean oldu饀 i鏸n ilk y齦 bu adla an齦m�\.

    K躄T軬軳 NE ZAMAN U荰U?

    Bu takvimin T黵klerce kullan齦d�N齨��g鰏teren en 鰊emli kaynaklardan biri G鰇t黵k yaz齮lar齨da bulunuyor. K黮tigin'in 鰈黰鼀le ilgili bilgiler verilirken, tarihler bu takvime g鰎e belirtiliyor. 謗ne餴n, K黮tigin an齮齨齨 kuzeydo饀 y鼁黱de �啢le yaz齳ormu��

    "K鰈 Tigin koyn y齦ka yiti yigirmike u鏳�� Tokuzun��ay iti otuzka yo��ert黵t黰鼁. Bark齨 bedizin bitigta�菝 bi鏸n y齦ka yitin��ay yiti otuzka kop alkd齧齴. K鰈 Tigin 鰖i k齬k artuki yiti ya�菝da bulut bustad��"

    Yani, bug黱k��dille �啢le deniyor: K黮tigin, koyun y齦齨齨 on yedinci g黱黱de u鐃u. Dokuzuncu ay齨 yirmi yedinci g黱黱de yas t鰎eni d鼁enledik. T黵besini, yaz齮 ta�菝��maymun y齦齨齨 yedinci ay齨齨 yirmi yedinci g黱黱de bitirdik. K黮tigin'in kendisi k齬k yedi ya�菝da bulut olup gitti.

    AYRINTI 荗KLU蠻NDA KANIT YOKLU蠻

    Buraya kadar olan bilgilerden, 12 Hayvanl��Takvim'in T黵kler taraf齨dan kullan齦d�N��anla�莿齳or, ama mucidi olduklar齨��kan齮layan hi鏱ir �qy yok. 躶telik, "1 ven 10 bin y齦d齬" denmesi tersini kan齮lamaya yarar; 琰nk��莍nce "1 wan", 10 bin demek. Bunun kar�莿�N齨da T黵k鏴 "t黰en" s鰖��kullan齦齬. G鰇t黵k yaz齮lar齨da "t黰en" s鰖��ge鏸yor, ama bu s鰖 varken neden "1 ven 10 bin y齦d齬" deniyor? G鰇t黵k yaz齮lar�� bu takvimin icat edildi餴nin ileri s黵黮d����tarihten y鼁y齦lar sonra dikildi. "T黰en" s鰖黱黱 ge鏼esi, daha 鰊ce "ven" denmi��olmas齨��ortadan kald齬m齳or.

    輓ternette daha say齭齴 ayr齨t��var. Her y齦齨 鰖ellikleri, aylar, haftalar, g黱ler, g黱lerin b鰈黰leri, 12 Hayvanl��Takvim'in nerelerde kullan齦d�N齨��g鰏teren buluntular ve benzeri gibi i鏸nde ilerledik鏴 yolumuzu kaybedece餴miz enva��鏴�ut do餽u-yanl�\ bilgi dolu. Merakl齭��internette k�汕I黭 bir aramayla eri�qbilir. Ama ben "T黵k icad�� teorisini destekleyen bir kan齮a rastlayamad齧.

    FAT軳 G諯MEN'��TANIK G諷TERMEK

    B黷黱 bu veri y�N齨��i鏸nde bir yaz齳��kenara ay齬齳orum. Yaz齳��Erk Yurtsever adl��bir yazar kaleme alm�\. Nedendir bilmem, bana biraz ism-i m黶tear gibi geldi. Erk Yurtsever, "12 Hayvanl��T黵k Y齦l�N�� ba�x齥l��yaz齭齨da, "Y齦l齥 Neden 莍n K鰇enli De餴ldir" ara ba�x�N��alt齨da �τlar��yaz齳or:

    "T黵k y齦l�N�� matematik鏸 ve g鰇 bilgini Fatin G鰇men Hoca'n齨 1936 y齦齨da ileri s黵d����g鰎�箴 g鰎e en az 10000 y齦l齥t齬 (100 as齬). Hoca, 1936 y齦齨da yazd�N��ve T鈘頷 Cemiyeti'ne Tez olarak sundu饀 "Eski T黵klerde Hey'et ve Takvim" adl��eserde (Yay齨 T鈘頷i 1937 y齦齞齬) k齭aca �啢le demektedir:

    'Do饀'nun en b鼀黭 g鰇bilimcilerinden N鈙iredd頽-i T鹲��(1201-1274), Z頲-i 輑h鈔��adl��eserinde H齮ay (K齮ay) ve T黵k Takvimi ad齳la Mo饀llar齨 kulland齥lar��bir Ay-G黱e��takviminden bahsetmektedir. T鹲�� bu takvimin us鹟lerini ve dayand�N��y齦d齴 toplulu饀 esaslar齨��a琮klamas齴 ve dayanaks齴 olarak sadece nakletmi�█. Ben bu esaslar��顉鉤a 鏰l�\齬ken g鰎d黰 ki, T鹲��nin bize aktard�N��takvim, Batlamyus hey'eti ad齨��verdi餴miz (H鈓il-i merkez) toplulu饀ndan 鰊ce ya�myan bir hey'et es鈙��鼁erine kurulmu�├r; ve kurulu�τ zam鈔��da 206 y鼁y齦 kadar 鰊cedir. Kuvvetli bir varsay齧 ile kurulu�糎, geometrinin ana teoremi olan Pisagor teoreminin de d鉤il oldu饀 bir d鼁lem geometrisi ve olduk鏰 ilerlemi��bir hesap us鹟��kullan齦m�\t齬.

    Eski 莍n y齦d齴 topluluklar��bilimine dair yaz齦an ve incelememden ge鏴n Bat��eserlerinde, 206 y鼁y齦 鰊ce kurulmu��oldu饀 kanaatine vard�N齧, y齦d齴 topluluklar齨齨 esaslar齨a d鈏r bir ize rastlamad齧. 莍n y齦d齴 topluluklar��ve takvimi olarak ileri s黵黮en bilgilerin, Bat��kaynaklar齨a, per鈑ende ve yetersiz olarak aktar齦m�\ olduklar齨��g鰎d黰; ve �� neticeye vard齧:

    Kuvvetle muhtemeldir ki, bu matematik ve y齦d齴 topluluklar��bilgileri, eski Orta Asya (T黵k) ilimlerinin bir par鏰c�N齞齬."

    O neticeye nas齦 vard�N齨��verilen bilgiden anlayam齳oruz ve 12 Hayvanl��Takvim'in neden 莍n de餴l de T黵k icad��say齦mas��gerekti餴 konusunda hi鏱ir fikir edinemiyoruz.

    Fatin G鰇men, konu ile ilgili olarak �� Do饀 alimlerinin eserlerinden yararlanm�\: N鈙iredd頽-i T鹲�� Niz鈓edd頽-i Ni�駭鹯�� Ulu��Bey, Ali Ku�攤, Bercend��, Mir鈔 莈lebi, ve Abbas Vesim. Yukar齞a ad��verilmeden s鰖��edilen 鈒imler bunlar olabilir mi?

    Bilemiyoruz. Ama Fatin G鰇men �� notu d�踏漃r:

    "輇n-i Ebilfeth'in bu ris鈒esi Mar鈍a Rasath鈔esi'nde T鹲��nin 鏰l�\ma arkada�� olan Muhidd頽-i 輇n-i Eb��攖kr黮ma餽ib��nin T黵k takvimi hakk齨daki 'Takv頼-黮 Edv鈘' adl��eserine dayanmaktad齬. Takvim hakk齨daki m鈒鹠鈚��T鹲��gibi as齦 kayna瘕ndan aktarm�\ olan bu yazar齨 eserine 鼁g黱黰 ki rast gelemedim. 輘tanbul k黷黳h鈔elerinde yok. Fakat Ebilfeth'in ris鈒esinde, T鹲��nin verdi餴 bilgileri do餽ulad�N齨��g鰎d黰."

    Bulunmayan kitaptan edinilmi��bilgiler kula餫 pek ikna edici gelmiyor. Bir kitab齨 verdi餴 bilgiyi 鰐ekinin tekrarlamas��ise maalesef kan齮 olu�├rmuyor. Zaten T鹲��nin verdi餴 bilgileri de "a琮klamas齴 ve dayanaks齴" buluyor. Ayr齝a, kendi iddias齨��da "kuvvetli bir varsay齧la" veya "kuvvetle muhtemeldir ki.." gibi ibarelere dayand齬齪 ba�waca bir kan齮 g鰏termiyor.

    Erk Yurtsever'in yaz齭齨da daha pek 鏾k ayr齨t��var, ama iddiay��inand齬齝���qkilde destekleyecek bir �qy yok. Zaten, burada s鰖黱��etmemin nedeni de, 輘tanbul'daki Kandilli G鰖lemevi'nin kurucusu ve ilk m黡黵��olan Fatin G鰇men'den yapt�N齧 bu hayli uzun al齨t齳��onun yaz齭齨dan aktarm�\ olmamd齬.

    EDOUARD CHAVANNES'軳 軩D軦SI

    Okudu饀m yaz齦arda, bu takvimin 莍n de餴l de T黵k icad��oldu饀 iddias齨齨 en 鰊emli dayanaklar齨dan biri olarak, Edouard Chavannes'in "Le Cycle turc des Douze Animaux: 12 Hayvanl��T黵k Takvimi" adl��kitab��g鰏teriliyor. 1865 y齦齨da do饀p 1915 y齦齨da 鰈en bu Frans齴 sinologunun kitab齨��okumu��de餴lim. 莍n kaynaklar齨dan T黵klerin tarihini ara�〣鶯n bir bilim adam��oldu饀nu biliyorum. Sima Qian'in "Tarihsel Kay齮lar"齨��Frans齴caya 鏴virip 5 cilt olarak yay齨lam�\. Benim bildi餴m "莍n Kaynaklar齨a G鰎e Bat��T黵kleri" adl��kitab��T黵k鏴ye 鏴vrilip T黵kiye'de de yay齨land�� Benim ceh鈒etim de olabilir, ama "12 Hayvanl��T黵k Takvimi" adl��eserini ne g鰎d黰, ne de T黵kiye'de yay齨land�N齨��duydum.

    Tahminimce Chavannes, 莍n kaynaklar齨da T黵klerle ilgili bilgilere yo饀nla���N��i鏸n, meslek��bir saplant��sonucunda, bu takvimin T黵k k鰇enli oldu饀nu sand�� Bilim adamlar齨da zaman zaman bu t黵den meslek deformasyonlar��g鰎黮ebiliyor. Bu olgunun en a�菡��鰎ne餴 olarak akl齧a Elias Canetti'nin "K鰎le�ye" adl��roman齨daki Sinoloji Profes鰎��Kien geliyor. Chavannes'in bir Kien oldu饀nu im鈟a kalk�\齳or de餴lim, ama d��黱meden de edemiyorum: E餰r iddias齨da di�q dokunur bir �qy olsayd�� 12 Hayvanl��Takvim'in bir T黵k icad��oldu饀nu kan齮lamak i鏸n u餽a�mn yazarlar tezlerine b黷黱 ayr齨t齦ar齳la yer verir, iddialar齨齨 ba�x齝a dayana瘕 yapard�� Oysa Chavannes'in bu takvimi neden T黵k bulu�� sayd�N��bile 鯧renilemiyor.

    T躌K 軨ADI DE休L D軾E 躗躄MEK M��GEREK軷?

    Sonu��olarak, herhangi bir sistematik ara�〣囈a yapm�\ olma iddias齨da bulunaktan 鰖enle ka琮narak belirtmem gerekirse, okuduklar齧dan 12 Hayvanl��Takvimin bir T黵k icad��olmad�N��kan齭齨a ula�〣j.

    Peki, tam da "Belki T黵kler icat etmi�█r" diye sevinebilece餴miz bir �qy 琮kaca瘕n��d��黱meye ba�xam�\ken b鰕le bir sonuca var齨ca, buna 鼁黮mek mi gerekir?

    莖cukken, "Hz. Muhammed neden T黵k de餴l!" diye 鼁黮d�茲���hat齬l齳orum. Bu da onun gibi bir �qy...

    T黵kler, tarihsel geli�yelerinin bir yerinde, toplumsal-ekonomik kurulu��olarak 鰕le bir yere geldiler ki, bir 黶t yap��kurumu olarak ona uygun bir dine ge鏼e ihtiyac��duydular. Bu durumda ya kendileri yapacaklar, ya da haz齬da varsa bulduklar齨��alacaklard�� 謓emli olan geli�yelerinde o a�mmaya ula�y�\ olmalar齞齬. 莈�utli T黵k topluluklar��co餽afi konumlar齨a g鰎e, feodal toplumsal-ekonomik kurulu�τ 黶tyap齭齨a uygun dinlerden birine ge鐃i. Hazar denizinin g黱eyinden ge鏴rek bat齳a g鯀 edenler 輘lam'la kar�莿a���N��i鏸n onu se鐃i.

    Takvimde de 鰕le... T黵kler, daha do餽usu, sonradan T黵k ad齳la an齦acak olan topluluklar, tarihsel geli�yelerinin bir yerinde takvim kullanma ihtiyac��duyduklar��a�mmaya ula�〣iar. Ya kendileri bir sistem yapacaklard�� ya da haz齬 bulduklar��sistemi alacaklard�� Belki 鰊ce kendileri daha basit bir sistem yapt�� ama sonra, daha geli�win bir sistemle kar�莿a�菝ca, ya kendi sistemlerini ona uyarlad齦ar, veya ufak tefek de餴�ukliklerle onu benimsediler.

    Sonu鐃a, 莍nliler s齨齠l��topluma, yani uygarl�Na 鏾k daha 鰊ce ge鏼i�█. K鰈eci ve feodal toplumlar齨 ekonomik temeli olan tar齧sal etkinliklerin d鼁enlenmesi i鏸n 鏾k uygun olan 12 Hayvanl��Takvim'i onlar齨 geli�█rmi��olmas��do餫l.

    Y軳E DE 軫T軭AR EDEB軱軷軿

    Uygarl齥 黵黱lerini tarihin daha sonraki d鰊emlerinde benimsemek hi��de yerinilecek bir �qy de餴l. 莖饀 zaman, arkadan gelen 鰊dekini ge鏸yor. Tarihte e�utsiz geli�ye yasas齨齨 gere餴dir bu. Bir zamanlar insanl�Na uygarl�N齨 en 鰊emli 黵黱lerini arma餫n eden 莍n de, tarihinin sonraki d鰊emlerinde geride kald�� Ama �umdi dev at齦齧lar yap齳or.

    12 Hayvanl��Takvim'in mucidi olma �qrefine gelince... Ortak tarihimizin 鰊emli bir b鰈黰黱��olu�├ran y鼁y齦lar boyunca zaman齧齴��biz de ayn��sistemle saym�\齴. 莍n'in tarihsel ve g黱cel b黷黱 ba�mr齦ar齨a, ortak Asya uygarl�N齧齴齨 kazan齧lar��g鰖鼀le bakarak kendimize de pay 琮kar齪 sevindi餴miz gibi, ondan da gururlanmamam齴, iftihar etmememiz i鏸n herhangi bir neden yok.